ФҲШ (ГПХ) шартномалари: 1С Бухгалтерия ва қонунчилик бўйича яхлит қўлланма
- 1. 1-Боб. ФҲШ (ГПХ) нима ва унинг Меҳнат шартномасидан фарқи
- 2. 2-Боб. Қонуний асослар ва хавфлар (Lex.uz ва экспертлар)
- 2.1. Фуқаролик кодекси (631, 638-моддалар)
- 2.2. Меҳнат кодекси (11 ва 33-моддалар) — энг катта хавф!
- 2.3. Экспертлар тавсияси: хавфдан қандай ҳимояланиш керак?
- 3. 3-Боб. Асосий савол-жавоблар (солиқлар ва имтиёзлар)
- 4. 4-Боб. 1С дастурида табель ва тўловлар мантиғининг сири
- 4.1. Нега 1С дастури ФҲШ (ГПХ) га табель қилмайди?
- 4.2. Аванс (Биринчи рим ой) қонунни бузмайдими?
- 5. 5-Боб. 1С да "Вид начисления" ни тўғри созлаш (кенгайтирилган)
- 5.1. Муҳим байроқчалар:
- 5.2. Настройка расчета (ҳисоблаш формуласи):
- 6. 6-Боб. Амалиёт: 1 ва 2-ярим ойликни (Аванс/Ойлик) тўғри ҳисоблаш
- 6.1. 1. Шартнома тузиш
- 6.2. 2. Биринчи ярим ойлик учун АКТ (15-сана)
- 6.3. 3. Начисление (Первая половина месяца) ва тўлов
- 6.4. 4. Иккинчи ярим ойлик учун АКТ (ой охири)
- 6.5. 5. Начисление (Окончательный расчет) ва якуний тўлов
- 7. 7-Боб. Хатоликлар ечими: ГПХ ходим 2-ярим ойликда кўринмай қолса
- 7.1. Муаммо (симптом)
- 7.2. Нега бундай бўлади? (1С база ва архитектураси бўйича таҳлил)
- 7.3. Ечим: "Жарроҳлик" усули орқали қайта тиклаш
1-Боб. ФҲШ (ГПХ) нима ва унинг Меҳнат шартномасидан фарқи
Фуқаролик-ҳуқуқий тусдаги шартнома (ФҲШ (ГПХ)) — бу корхона (буюртмачи) ва жисмоний шахс (ижрочи) ўртасида муайян бир ишни бажариш ёки хизмат кўрсатиш учун тузиладиган келишув. Унда жараён эмас, балки якуний натижа муҳим ҳисобланади.
| Хусусият | Меҳнат шартномаси (Трудовой) | ФҲШ (ГПХ) шартномаси |
|---|---|---|
| Қонуний асос | Меҳнат кодекси | Фуқаролик кодекси |
| Предмети | Иш жараёни (вазифаларни доимий бажариш) | Аниқ бир ишнинг якуний натижаси |
| Иш вақти ва Табель | Ички тартиб ва иш графигига бўйсунади (табель юритилади) | Ўзига қулай вақтда ишлайди (табель юритилмайди) |
| Кафолатлар | Таътил, касаллик варақаси, сурдокоторлик тўланади | Ҳеч қандай ижтимоий кафолатлар йўқ |
| Тўлов асоси | Ойлик маош (ҳар ой мунтазам тўланади) | Бажарилган ишлар далолатномаси (Акт) асосида |
2-Боб. Қонуний асослар ва хавфлар (Lex.uz ва экспертлар)
Фуқаролик кодекси (631, 638-моддалар)
ФҲШ (ГПХ) асосан Пудрат шартномаси ҳисобланади. Қонунга кўра, иш ҳақи фақат ишнинг натижаси топширилгандан (Акт) кейин тўланади. Агар шартномада кўрсатилган бўлса, буюртмачи бўнак (аванс) тўлаши мумкин.
Меҳнат кодекси (11 ва 33-моддалар) — энг катта хавф!
11-модда, 3-қисм: Ходим билан иш берувчи ўртасидаги якка тартибдаги меҳнатга оид муносабатларни ҳақиқатда тартибга соладиган фуқаролик-ҳуқуқий хусусиятга эга шартномалар тузиш ТАҚИҚЛАНАДИ.
33-модда: Агар Давлат меҳнат инспекцияси ёки суд сизнинг ФҲШ (ГПХ) шартномангизни меҳнат шартномасини яшириш деб топса, у меҳнат шартномаси деб қайта малакаланади. Натижада корхонага жарима солинади ва ходимга барча ўтган давр учун таътил ва касаллик пуллари тўлаб берилиши шарт бўлади.
Экспертлар тавсияси: хавфдан қандай ҳимояланиш керак?
- Атамаларга эътибор қилинг: «Иш берувчи/Ходим» деманг, «Буюртмачи/Ижрочи» денг. «Ойлик» деманг, «Хизмат ҳақи» денг.
- Штатга боғламанг: Шартномага штатдаги «Фаррош», «Бухгалтер» лавозимларини ёзманг. «Хоналарни тозалаш хизмати» деб ёзинг.
- Табель юритманг: Ундан эрталаб 9:00 да келишни талаб қилманг.
- Мунтазам тўлов қилманг: Унга ҳар ой айнан бир хил кунда, бир хил сумма (масалан, ҳар ой 5-санада 2 млн) тўламанг. Тўлов Актдаги хизмат ҳажмига қараб ўзгарувчан бўлиши шарт.
3-Боб. Асосий савол-жавоблар (солиқлар ва имтиёзлар)
Савол: ФҲШ (ГПХ) ходимга имтиёз қўлланиладими? Масалан, I гуруҳ ногиронлиги бўйича имтиёз.
Жавоб: ЙЎҚ, қўлланмайди. Солиқ кодексининг 380-моддасига кўра, солиқ имтиёзлари фақат асосий иш жойида қўлланилади. ФҲШ (ГПХ) шартномаси эса асосий иш жойи ҳисобланмайди. Иш берувчи ФҲШ (ГПХ) ходимдан тўлиқ 12% НДФЛ ушлаб қолади. Ходим эса йил охирида солиқ инспекциясига декларация топшириб, пулини қайтариб олади.
Савол: ФҲШ (ГПХ) даромадларидан қандай солиқлар ушланади?
Жавоб:
- ЖШШДС (НДФЛ) — 12%;
- Ижтимоий солиқ (ЕСП) — 12% (корхона ҳисобидан);
- ИНПС (ШЖБПҲ) — 0,1% (НДФЛ ичидан).
Савол: ФҲШ (ГПХ) ходим қандай ишга олинади?
Жавоб: 1С дастурида «Приказ о приеме на работу» қилинмайди. Тўғридан-тўғри «Договоры подряда» (Пудрат шартномаси) ҳужжати очилади. My.mehnat.uz сайтида ҳам барча ФҲШ (ГПХ) шартномаларини рўйхатдан ўтказиш мажбурийдир.
4-Боб. 1С дастурида табель ва тўловлар мантиғининг сири
Нега 1С дастури ФҲШ (ГПХ) га табель қилмайди?
Қонунда ФҲШ (ГПХ) га табель юритилмаслиги айтилган. 1С Бухгалтерия кодини (Конфигураторни) текширганимизда, КадровыйУчет модулида айнан шу мантиқ код билан чеклаб қўйилгани аниқланди:
| КадровыеДанныеСотрудников.ВидЗанятости <> ЗНАЧЕНИЕ(Перечисление.ВидыЗанятости.РаботаПоДоговоруПодряда)
Бу код дастурга: «Агар бандлик тури ФҲШ (ГПХ) бўлса, уни табелга тортма!» деган буйруқни беради. Дастур қонунни 100% бажаради.
Аванс (Биринчи рим ой) қонунни бузмайдими?
Қонунчиликда «Ойликка ўхшатиб ҳар ой бир хил аванс ва маош берманг» дейилган. 1С дастурида биз буни бузмаслик учун кўр-кўрона эмас, балки АКТ асосида тўлов қиламиз. 15-санагача нечта хизмат кўрсатилган бўлса (масалан, 11 та), шунга Акт яратамиз ва дастур шунга қараб суммани ўзгартириб беради. Тўлов вақтга эмас, ҳажмга (Актга) боғлангани учун қонун бузилмайди.
5-Боб. 1С да «Вид начисления» ни тўғри созлаш (кенгайтирилган)
1С Бухгалтерия 3.0 да ФҲШ (ГПХ) учун «Начисление» қуйидагича созланади:
| Параметр | Қиймат |
|---|---|
| НДФЛ (ЖШШДС) | облагается, вид дохода:
Выплаты физическим лицам по заключенным договорам ГПХ, предметом которых является выполнение работ и оказание услуг (кроме ч.2 ст. 169 НК) |
| Страховые взносы (ЕСП) | Доходы в виде оплаты труда |
| Учет в табеле → Обозначение | [Бўш қолдирилади] |
| Категория начисления | Прочее |
Вид дохода танлаганда айнан қуйидаги расмда кўрсатилган турни танлаш керак:

Муҳим байроқчалар:
- ❌ Ведущее (основное) начисление: қўйилмайди.
- ✅ Постоянная надбавка: қўйилади (Аванс ведомостига автоматик чиқиши учун).
- ❌ Используется при расчете отпуска / больничных: ҚАТЪИЯН ОЛИБ ТАШЛАНАДИ (таътил базасига кириб кетмаслиги учун).

Настройка расчета (ҳисоблаш формуласи):
| Формула | ФиксированнаяСумма |
| Способ расчета | Фиксированной суммой |
- ❌ Учитывать пропорцию календарных дней…: олиб ташланади (чунки кунга қараб эмас, Акт ҳажмига қараб тўланади).

6-Боб. Амалиёт: 1 ва 2-ярим ойликни (Аванс/Ойлик) тўғри ҳисоблаш
Шарт: Ходим ҳар куни келиб 1 та хизмат (услуга) кўрсатади, хизмат нархи 350 000 сўм. Ойда 22 иш куни бор дейлик (1-ярим ойликда 11 та, 2-ярим ойликда 11 та).
1. Шартнома тузиш
ФҲШ (ГПХ) шартномаси дастурда яратилади ва «Вид оплаты» «По актам выполненных работ» деб танланади.
2. Биринчи ярим ойлик учун АКТ (15-сана)
Акт выполненных работ яратилади. Санаси: 15-сана. Номенклатура: Услуга. Миқдор: 11. Нарх: 350 000. Сумма: 3 850 000 сўм.
3. Начисление (Первая половина месяца) ва тўлов
Начисление зарплаты очилиб, режим: Первая половина месяца (ёки Аванс) танланади ва «Заполнить» босилади. Дастур 1-Актни кўриб, 3,85 млн ни ҳисоблайди. Солиқ талабига кўра авансдан ҳам НДФЛ ушлайди.
| Ҳисобланди (1-Акт): | 3 850 000 сўм |
| НДФЛ (12%): | − 462 000 сўм |
| Аванс (Ведомость орқали) тўланади: | 3 388 000 сўм |
4. Иккинчи ярим ойлик учун АКТ (ой охири)
Ойнинг 31-санасида қолган хизматлар учун 2-АКТ яратилади. Миқдор: 11 та хизмат. Сумма: 3 850 000 сўм.
5. Начисление (Окончательный расчет) ва якуний тўлов
Начисление зарплаты очилиб, режим: Окончательный расчет танланади. Дастур 2-АКТни ва ойлик бўйича қолдиқни ҳисоблаб чиқаради.
| Ҳисобланди (2-Акт): | 3 850 000 сўм |
| НДФЛ (12%): | − 462 000 сўм |
| Якуний ойлик (Ведомость орқали) тўланади: | 3 388 000 сўм |
Шундай қилиб, биз 1С нинг замонавий солиқ механизмларидан (авансдан солиқ ушлаш) тўлиқ фойдаланган ҳолда, қонунчилик талабларини (вақт учун эмас, Акт ҳажми учун тўлаш) ҳам 100% бажардик!
7-Боб. Хатоликлар ечими: ГПХ ходим 2-ярим ойликда кўринмай қолса
Муаммо (симптом)
ГПХ бўйича шартнома тузилиб, ходим ишга олинган. Ойнинг 1-ярми учун Начисление зарплаты (Первая половина) қилинганда ходим жадвалга чиқди ва ҳисоб-китоб ишлади. Бироқ ой охирида Начисление зарплаты (Окончательный расчет) қилинганда, «Заполнить» босилса ҳам айрим ГПХ ходимлар рўйхатда умуман кўринмаяпти (яъни 2-ярим ойлик ишламаяпти).
Нега бундай бўлади? (1С база ва архитектураси бўйича таҳлил)
1С Бухгалтерия (ва ЗУП) дастурларида барча ҳисоб-китоблар «Регистр накопления» (маълумотларни йиғиш регистрлари) орқали ишлайди. Дастур 2-ярим ойликни ҳисоблаши учун 1-ярим ойликнинг регистрлари ёпилган ва ҳеч қандай хатосиз хронологияда ўтган бўлиши шарт.
Бу хатолик асосан қуйидаги сабабларга кўра юз беради:
- Хронология бузилиши: 1-ярим ойлик учун «Начисление» ҳужжати яратилгандан СЎНГ орқага қайтиб ГПХ шартномасига, Актга ёки ходимнинг маълумотларига ўзгартириш киритилган. Бунда 1С нинг кэш хотираси ва регистрлари (масалан, ЗарплатаКВыплатеАвансом регистри) «қотиб қолади» ва эски маълумотни ушлаб туради.
- Ҳужжатлар ўртасидаги боғлиқлик узилиши: Агар 1-ярим ойлик начислениеси қилингач, унинг Ведомости (тўлови) тўғри уланмаган ёки чалкаштириб юборилган бўлса, дастур 2-ярим ойлик (Окончательный расчет) учун базани шакллантира олмайди.
Хулоса: Дастур «Первая половина» ҳужжати ичидаги қайсидир кўринмас хатолик туфайли ойни «ёпилган» деб ҳисоблаб олади ёки 2-Актни ўқий олмайди.
Ечим: «Жарроҳлик» усули орқали қайта тиклаш
Бундай вазиятда эски ҳужжатнинг ичига кириб тўғрилашга уриниш бефойда. Энг тўғри ва 100% ишлайдиган ечим — ҳужжатни тўлиқ ўчириб, хронологияни янгидан бошлаш. Буни қуйидагича амалга оширинг:
- Аванс тўловини (Ведомость) бекор қилинг: Ойнинг 1-ярми учун қилинган «Ведомость в банк / кассу» ҳужжатини топиб, вақтинча «Отменить проведение» қилинг.
- Биринчи начислениени тўлиқ ўчиринг: Ишламай қолишига сабабчи бўлган эски «Начисление зарплаты (Первая половина месяца)» ҳужжатини ўчиришга белгиланг (Пометить на удаление).
- Янгитдан яратинг (Первая половина): 1-ярим ойлик учун бошқатдан «Начисление зарплаты (Первая половина)» ҳужжатини очиб, Заполнить тугмасини босинг. Энди дастур ҳеч қандай эски хатоларсиз, тоза регистр орқали суммани тортади. Ҳужжатни ўтказинг (Провести).
- Ведомостьни тикланг: 1-қадамда бекор қилинган Ведомость ичига кириб, уни янгилаб (Обновить налог / Заполнить), қайтадан «Провести» қилинг.
- Якуний ҳисоб-китоб (Окончательный расчет): Энди ой охиридаги 2-ярим ойлик учун «Начисление зарплаты (Окончательный расчет)» ҳужжатини очиб Заполнить боссангиз, аввал кўринмаган барча ГПХ ходимлар рўйхатда муаммосиз пайдо бўлади!